Grootse meteorenregens in de voorbije eeuwen werden meestal toegeschreven aan legendarische terugkeren van de Leonidenzwerm (55P/ Tempel Tuttle) en de Andromedidenzwerm (3D /Biela). Maar er was ook nog een derde meteorenzwerm die berucht is omwille van haar grootse meteorenregens in het verleden: de Draconiden of Giacobiniden zwerm. Het moederlichaam van deze legendarische meteorenzwerm is de kortperiodieke komeet 21P / Giacobini – Zinner. Deze komeet heeft een omlooptijd dat varieert rondom 6.5 jaren want de komeet is onderhevig aan de verstorende invloeden van de planeet Jupiter. De komeet beweegt zich in dezelfde richting als alle planeten rondom onze zon; zo dus ook de hele stofgordel van deze meteorenzwerm. De meteoroïden moeten hierbij als het ware onze planeet inhalen om in onze atmosfeer op te branden; vandaar dat deze meteoren visueel als schijnbaar ‘ultratraag’ worden ervaren in tegenstelling met bijvoorbeeld de bijna frontaal inbotsende Leoniden. De Draconiden zijn net als de Leoniden een ‘periodisch actieve’ meteorenzwerm. De aarde ontmoet nauwelijks partikels van deze zwerm als de komeet niet in de buurt is. Maar in jaren waarbij de komeet juist voorbijgekomen is, of op punt staat om voor bij te komen is waakzaamheid geboden; ook al resulteerde dit niet elke keer in een grote meteorenuitbarsting. De grootste uitbarstingen lijken op te treden wanneer de aarde het vlak van de komeetbaan snijdt nadat de komeet gepasseerd is, én de aarde zich binnen de baan van de komeet bevindt. Bijvoorbeeld zo kunnen onze grootouders ons misschien nog iets vertellen over de legendarische Draconiden sterrenregen in de avond van de 9^de oktober 1933… 

Kleine en groteske uitbarstingen

Het moederobject van deze grillige meteorenzwerm werd in 1900 ontdekt door Giacobini vanuit Nice. Zij werd herontdekt in 1913 door Zinner vanuit Bamberg, Duitsland. Vrij snel werd hieraan een meteorenzwerm gelinkt; bijvoorbeeld zo zag de gekende meteorenwaarnemer Denning in 1915 een aantal trage meteoren verschijnen uit de radiant of vluchtpunt van deze zwerm.  In 1933 waren de verwachtingen zeer hoog gespannen want de aarde bevond zich immers in de buurt van hetzelfde stukje ruimte nadat de komeet er 80 dagen eerder was voorbijgekomen (en ook binnen de baan van de komeet). Een gigantische meteoren uitbarsting werd vanuit ons landje waargenomen met piekactiviteit rond 20 UT aan ~78 meteoren per minuut! Er was wel storend maanlicht (68% afnemend).  Ook in 1946 werd er desondanks de aanwezigheid van een volle maan een grootse meteorenstorm waargenomen. Deze keer passeerde de aarde op nauwelijks 15 dagen voorbij de knoop met de komeet! Amerikaanse waarnemers zaten hierbij op de eerste rij en namen een grote meteorenstorm waar. Voor het eerst werd een Draconidenuitbarsting ook geregistreerd met behulp van de radarwaarnemingen op Jodrell Bank. De Draconiden keerden ook terug in 1952 (enkel waargenomen met behulp van radarwaarnemingen), 1953 en 1972; hetzij met zwakkere terugkeren. In 1985 (knooppassage op 26 dagen na de komeet!) was het dan weer goed raak boven het Verre Oosten met een regen aan ZHR 200-300. De volgende episode werd verwacht in 1998 wanneer de aarde zich op 49,5 dagen voor de knoop bevond. Het verleden had immers na de gebeurtenissen in 1952 uitgewezen dat er ook stof voor de passage van de moederkomeet aanwezig is.  Reznikov (1993) voorspelde als enigste een meteorenregen boven het Verre Oosten en trok hierbij aan het juiste zeil. Hij hield hierbij rekening met de theorie van de ‘stofspoorpassage’ en niet enkel en alleen rondom het klassieke tijdstip van de knooppassage tussen aarde en de zwerm. De hoogste meteorenactiviteit werd tussen 13-14 UT op 8 oktober 1998 waargenomen door Japanse waarnemers aan ZHR 720 +-90 (Arlt, 1998). Europese waarnemers bleven niet bij pakken zitten en probeerden alsnog het staartje van deze uitbarsting mee te pikken van zodra de nacht viel over het Europese continent. Aantallen van om en bij de 10 meteoren/uur was het gene wat ons nog restte van deze fikse meteorenuitbarsting. Nog wat later op de avond werd er boven het Amerikaanse continent helemaal geen Draconidenactiviteit meer gezien. De Japanner Mikayo Sato vond het stofspoor uit 1926 verantwoordelijk voor deze uitbarsting. Deze succesvolle methodes in het bekomen van accurate voorspellingen van meteorenuitbarstingen zouden in de jaren erop verder verfijnd worden door Asher, Mc Naught en anderen naar aanleiding van de recente Leonidenterugkeren. Tenslotte werd er ook in 2005 een kleine Draconidenuitbarsting waargenomen in de avond van de 8^ste oktober rondom het moment van de knooppassage. 

Draconiden in 2011 

Er zijn twee mechanismen die aanleiding geven tot verhoogde Draconidenactiviteit: de ontmoetingen tussen de aarde met de stofgordel in jaren dat de moederkomeet in de buurt is (maw: de oplevingen rondom het moment van de knooppassage) én aparte stofspoorpassages die aanleiding kunnen geven tot intense en kortdurige oplevingen. De tijdstippen kunnen hierbij behoorlijk afwijken van het klassieke tijdstip van de knooppassage. De Fransman Jeremie Vaubaillon (IMCCE) simuleerde met behulp van krachtige computers de Draconidenuitbarstingen in de 20^ste eeuw. Hij constateerde dat de aarde in 1933 en 1946 dwars door het centrum van zo’n stofspoor heen trok dat door 21/ P bij haar terugkeer in 1900 werd afgestoten ; vandaar de massieve meteorenstormen. Er werd uiteraard ook een blik geworpen naar de nabije toekomst en  hij vond hierbij een aantal gunstige terugkeren in 2011 en 2037 met vooral een klemtoon op de terugkeer van dit jaar! De komeet 21P mag dan wel pas terugkeren in februari 2012 maar dat zegt eigenlijk niets over de positie van de stofsporen ontmoetingen in 2011. Vaubaillon verwacht voor dit jaar een nieuwe ontmoeting tussen de aarde en het stofspoor uit 1900 dat verantwoordelijk was voor de grote meteorenstormen in het verleden. Ook een aantal andere stofsporen zullen het pad van de aardbaan doorkruisen in de avond van de 8^ste oktober. Er worden twee oplevingen verwacht met maximumtijdstippen rond 17:09 en 19:57 UT.  Het eerste tijdstip benadert de ontmoetingen met ouder zwermmateriaal uit de 19^de eeuw. Deze voorspellingen zijn onzeker aangezien de moederkomeet voor 1900 nog niet ontdekt was. Het is niet gekend of de komeet voor haar ontdekking in 1900 actief was en het is dan ook geen zekerheid dat we  rond 17 UT een meteorenuitbarsting te zien zullen krijgen. Is dit wel het geval dan verschaft dit zeer veel informatie over hoe actief de komeet was voor 1900. Het tweede opgenoemde tijdstip handelt over de ontmoeting met het gekende stofspoor uit 1900. Hierbij bestaan er veel meer zekerheden aangezien het stofspoor in het verleden het één en ander heeft laten zien. Vaubaillon verwacht hierbij een grote activiteit dat kan oplopen tot in de honderden meteoren per uur! Ook de andere modelleurs berekenen ontmoetingen met het zwermmateriaal van 21 P/ ; maar er zit variatie in de maximum tijdstippen en intensiteit van de uitbarsting. Voor een overzicht van de voorspellingen refereer ik naar het kaderstukje. Eén feit is zeker: niet de Leeuw zal dit jaar brullen (Leoniden) maar laten we hopen dat de Draak vuur zal spuwen in de avond van de 8^ste oktober!

Tabel: voorspellingen van verscheidene modelleurs. Onderstaande figuur illustreert de stofspoorpassages doorheen de aardbaan (Jeremie Vaubaillon). 

Waarneemcampagne

Over de hele wereld zullen er waarneemcampagnes worden georganiseerd. Uiteraard zal deze keer het zwaartepunt van alle acties in Europa liggen aangezien ons continent zich binnen het ideale uitbarstingsvenster situeert.  De NASA organiseert net als nav van de recente Leonidenstormen een waarneemactie vanuit de lucht en via grondstations. Deze ‘Draconid Multi aircraft campaign’ wordt georganiseerd door de gekende professionele meteorenastronomen Peter Jenniskens en Jeremie Vaubaillon. Ook onze werkgroep probeert haar steentje bij te dragen met behulp van visuele-  radio en fotografische acties. Hieronder volgen een aantal tips en raadgevingen voor mensen die een welgeslaagde (visuele) meteorenactie willen uitvoeren.

De verhoogde Draconidenactiviteit valt binnen het tijdvenster 16 UT en 23 UT. Het zwaartepunt wordt verwacht tussen 19 en 21 UT.  Start de waarnemingen van zodra het donker genoeg is geworden; in onze contreien is dat ruwweg na 18 UT. Nou ja; helemaal donker wordt het niet want daarvoor stoort een 91% wassende maan in de Waterman net iets te veel. Richt je blik dus beter in noordelijke richtingen. Merk op dat de radiant (nabij de kop van de Draak) in onze contreien circumpolair is en op haar hoogst staat tijdens de avonduren. Zij gaat langzaam zakken in noordelijke richtingen naarmate de tijd verstrijkt. Tegen de ochtend staat de radiant dan laag boven de noordelijke horizon. Focus je nooit op één punt aan de hemel maar tuur je beeldveld voortdurend af en tel het aantal Draconiden die verschijnen binnen een door jou bepaalt tijdsinterval. Het is dus zeer belangrijk dat je voor de actie beschikt over een correct tijdstip! In een normale meteorensessie werkt men bij voorkeur met 60 of 30 minuten intervallen. Bij hogere meteorenactiviteit (net als bijvoorbeeld met het Perseïden- of Geminidenmaximum) is het aangewezen te werken in zeer korte tijdsintervallen om er de piekactiviteiten te kunnen uit halen. Voor deze actie zou ik dan zeker opteren voor vijf of tien minuten intervallen. Mocht het tot een meteorenstorm komen (= ZHR >1000) dan kies je voor één minuuttellingen. In ieder geval is het zeer handig om al je gegevens te gaan inspreken in een dictafoon. Het enigste wat écht belangrijk is om in geval van hoge meteorenactiviteit te noteren of in te spreken zijn de tijdstippen van uw waarneem intervallen en de geschatte helderheden van de waargenomen Draconiden in magnitude. Neem regelmatig een pauze om de grensmagnitude van je nachthemel te bepalen. Maak hierbij zeker geen gebruik van een SQM meter maar hanteer de telgebieden die je kan vinden op de website van de International Meteor Organisation (zie referenties) of in ons handboek visueel meteoren waarnemen. In geval van behoorlijk wat bewolking; staak het officiële waarnemen en neem recreatief waar. Maak ook onderscheid tussen Draconiden en niet-Draconiden (=sporadische meteoren). Draconiden zijn karakteristiek zeer trage meteoren uit een radiant of vluchtpunt nabij de kop van de Draak: alfa=262°, delta=+54°. Laat na de actie je waarnemingen niet slingeren maar rapporteer deze zo snel mogelijk met behulp van een aantal elektronische invulformulieren op het web (zie referenties). Of u kan de gewone standaard invulformulieren met meteorendata  posten naar de werkgroepleider.

Naast het visuele werk  kan de zwerm uiteraard ook met behulp van andere technieken waargenomen worden: radio, video, telescopische en fotografische waarnemingen. Ook intekeningen op gnomonische sterrenkaarten, pentekeningen en doodgewone impressies kunnen belangrijke informatie herbergen.   

Slotwoord

De Draconiden veroorzaakten in het verleden een aantal historische meteorenuitbarstingen. In de nacht van  zaterdag 8 op zondag 9 oktober kunnen wij misschien met zijn allen getuige zijn van een nieuw spektakel. Alle waarneemtechnieken kunnen hierbij gebruikt worden. Het is weekeinde;  maak iedereen in uw naaste omgeving attent op dit zeldzaam fenomeen dat een meteorenuitbarsting wel degelijk is en hopelijk wordt dit een groots spektakel waar nog lang zal over verteld worden.

Intussen is dit evenement al een tijdje achter de rug en volgt binnenkort een overzicht van de gebeurtenissen. Deze Draconidenuitbarsting heeft inderdaad geheel volgens de verwachtingen plaats gevonden!

Referenties

-Vandenbruaene H. : ‘Eerste overzicht Draconidenuitbarsting 8 oktober 1998’. WGI november 1998

-J Rendtel – R. Arlt: Handbook for meteor observers (IMO).

-Vandenbruaene H : ‘Handleiding visueel waarnemen van meteoren’.

-P Jenniskens:  ‘Meteor showers and their parent comets’

-Rapporteren van je visuele waarnemingen: elektronisch invulformulier via http://vvs.be/ (item downloads) en/of rechtstreeks  je data invoeren op  http://www.imo.net/ .

-Draconid MAC campaign: http://airborne.seti.org/draconids/